Göktürk Yazısında Yazım (İmlâ)

12 Haziran 2010 - Cumartesi | 9:05

Göktürk yazısı, oldukça düzenli ve gelişmiş bir yapıya sahiptir. Sözcüklerin oluşturulması, kullanılacak harflerin sıralanışını düzenleyen belli uyumlarla sistemli hâle getirilmiştir. Göktürk yazısına sistemli bir yapı kazandıran belli başlı yazım kuralları, aşağıda maddeler hâlinde sıralanmıştır.

1. Sözcük sonundaki ünlüler, her durumda gösterilmek zorundadır. Örneğin “bu kadar” anlamındaki “bunça” sözcüğü, “” biçiminde yazılmaktadır. Sözcüğün son sesini karşılayan “” harfi, genellikle ilk hecelerde yazılmasa da son hecede kullanılmak zorundadır. Bu durum bütün ünlülerde geçerlidir. “” (yigirmi), ““ (birle), ““ (edgü), ““ (bunta) ve “” (Tengri) sözcüklerinde, son sesi karşılayan tüm harflerin kullanıldığı görülmektedir.

2. İlk ve orta hecede “” harfinin karşıladığı “a – e” ünlüsü genellikle kullanılmaz. Bunun nedeni, kullanılan ünsüz harflerin çoğunun zaten “a” veya “e” sesini içeriyor olmasıdır. Örneğin “Tengri” sözcüğü Eski Türkçede “” biçiminde yazılmaktadır. Bu sözcüğün ilk hecesinde bir ince ünlü olan “e” ünlüsü bulunduğu hâlde,t bu ünlü yazıda gösterilmemektedir. Bu durum, “” ünlüsünün “ince” okutması nedeniyle karışıklığa neden olmamaktadır. “”(altun), “” (Umay), “” (kagan), “” (men)… gibi örneklerde de ilk veya orta hecede bulunan “a – e” ünlülerinin gösterilmediğini görebiliriz.

Bazı sözcüklerde ilk veya orta hecedeki “a” ünlüsünün gösterildiğini görebiliriz. Bu yazım, bu sözcüklerdeki “a” ünlüsünün uzun olduğunu gösterir.

3. Bir sözcüğün art arda gelen iki hecesinde aynı ünlü varsa, bunların yalnızca bir tanesi (genellikle ilk hecedeki) gösterilir. Örneğin “üçün” sözcüğü “” biçiminde yazılmaktadır. Burada ilk hecedeki “ü” ünlüsünü karşılayan “” harfi, ikinci hecede de olmasına rağmen yazıda gösterilmemiştir. Aynı şekilde “Tigin” adının “” biçimindeki yazımında da hem ilk hecede hem de ikinci hecede “i” ünlüsü bulunmasına rağmen, “i” ünlüsünü karşılayan “i” harfi yalnızca ilk hecede kullanılmıştır. Bu kuralın istisnaları bulunmakla birlikte, genel kullanım böyledir. “ ” (kılıntım) örneğinde de bu kullanım görülmektedir.

4. İçinde hem ünsüz hem de ünlü sesi barındıran çift sesli ““, ““, “K” ve “” harfleri kullanıldığı zaman, yanlarındaki ünlüler yazılmaz. Eğer yazılmışsa, burada uzun ünlü olduğunu düşünmek gerekir. “” (Türük) sözcüğünde “” harfi “ük” sesini karşılatığı için, yeniden “” harfini kullanmaya gerek kalmamıştır. “” (balık) örneğinde de bu kullanımı görebiliriz.

5. İlk hecenin düz ünlüsünden sonra gelen yuvarlak ünlüler, genellikle gösterilir. ““ (altun) ve “” (kelürtüm) sözcüklerinde “a” ve “e” düz ünlülerinden sonra gelen “u” ve “ü” yuvarlak ünlülerinin gösterildiğini görebiliriz.

6. İlk hecedeki yuvarlak ünlülerden sonra gelen düz ünlüler de genellikle gösterilir. ““ (oglıtı) ve “” (süçig) sözcüklerinde, “o” ve “ü” yuvarlak ünlülerinden sonra gelen “ı” ve “ü” düz ünlülerinin yazıldığı görülmektedir.

7. İlk hecedeki yuvarlak ünlüden sonra gelen yuvarlak ünlüler, genellikle gösterilmez. ““ (bodun) ve ““ (köngül) sözcüklerinde, ilk hecedeki “o” ve “ü” yuvarlak ünlülerinden sonra gelen “u” ve “ü” yuvarlak ünlülerinin yazılmadığı görülmektedir.

8. İnce ünlülerle birlikte kullanılan “[s] harfinin, bazen “[ş] harfi yerine kullanıldığı görülmektedir. Bunun tam tersi olarak “[ş] harfinin, “[s] harfi yerine kullanıldığı da görülmektedir. ““ (İlteriş), ““ (yaşar) ve “” (kişi) sözcüklerinde “ş” sesinin “s” harfiyle karşılandığı görülmektedir.

9. Bir sözcükte “ok, uk, ko, ku” sesini karşılayan “” harfi ile “[o, u] ünlüsü yanyana kullanılmışsa, bu kullanımın “uzun ünlüyü” gösterdiğini anlamak gerekir. “” (kōndukta), “” (kōp), “” (kūt) ve “” (kūtay) sözcüklerinde, ilk hecedeki ünlünün uzun olduğunu görebiliriz.

10. Bir sözcük içindeki ikiz veya benzer ünsüzler, tek harfle gösterilebilir. Örneğin “” (balıkka) ve ““ (Yollug) sözcüklerinde ikiz ünsüzler, tek harfle gösterilmiştir.

11. Göktürk yazısında sözcükleri veya sözcük gruplarını ayırmak için, bugünkü yazıda kullandığımız biçimde “boşluk” bırakmak yerine, “iki nokta” (:) kullanılmıştır. Her sözcükten veya sözcük grubundan sonra iki nokta konularak, yazının okunması kolaylaştırılmak istenmiştir. Bugün için bu, oldukça zahmetli ve gereksiz bir çabadır. Fakat o dönemde, sert yüzeyler üzerine kazınan sözcükleri ayırmada, iki nokta kullanılması anlamlıdır. Ayrıca yazıtlarda kullanılan iki nokta (:) imi (tamgası), Göktürk yazısındaki tek noktalama işaretidir. Bu noktalama işaretinin örnek kullanımı şöyledir:

: : : : ” (Bilge Kaġan bitigin Yolluġ Tigin bitidim.)


    Bu konuya 5 yorum yapılmış.


    1. Çağatay

      24 Haziran 2011 - Cuma | 20:54

      Tüm bilgiler için teşekkürler. Bir günde tahmin edemeyeceğim bir dereceye geldim. Fakat 9. maddeyi anlayamadım. “Köndukta”‘yı yazarken, başa niye “ok” işareti koyuyoruz. “ok işareti “ok,uk” için değil mi? “kö” için nasıl kullanabiliyoruz? Yazım şeklinin: “ince k-ö-nd-uk-kalın t-a” şeklinde olması gerekmez mi? Siz “t” yerine de “d” kullanmışsınız. Sebebi nedir? Aynı kural, aynı maddedeki diğer örnekler için de geçerli.
      Beni aydınlatırsanız sevinirim.

    2. Murat Akkoyun

      23 Şubat 2012 - Perşembe | 10:39

      Öncelikle çalışmalar için sonsuz teşekkür ederim.. Arkadaşın sorusunu yanıtlamak istiyorum… Okuduğunuz kelimenin Türkçesindeki ilk hecedeki ünlü harf “ö” değil, uzun okunan “o” dur. Üstteki işareti iki nokta gibi görmüşsünüz.. Yazıların küçük olmasından kaynaklanmış. “ok” harfi hecede “ko” sesini de verir.. “ko” olarak kullanıldığı halde “o” sesini vermesi için ikinci bir ünlünün kullanılması, hecedeki “o” sesinin daha uzun ve vurgulu kullanılacağını gösterir. Çalışmalarınızın devamını ve başarılar dilerim, saygılar….

    3. zeki

      29 Ekim 2012 - Pazartesi | 17:27

      Her şey için teşekkürler çok güzel bir site fakat en son “bitigin” yazarken  t koymayı unutmuşsunuz .

    4. MERVAN akay

      21 Kasım 2012 - Çarşamba | 04:12

      Elınıze sağklık guzel bır site…

    5. çağatay gökay yalın

      7 Kasım 2013 - Perşembe | 23:25

      EY TÜRK MiLLETİ … Ben ki Tanrı’nın izniyle tahta oturmuş Türk Bilge Kağan. Sözümü sonuna kadar dinle… Önce kardeşlerim, çocuklarım! Sonra bütün soyum. Güneydeki Şatlar, Apalar kuzeydeki Tarkanlar buyruk beyleri Otuz Tatar, Dokuz Oğuz Beyleri… Milletim: Bu sözümü iyice işit, iyice dinle… 
      BUNU GÖKTÜRK ALFABESİ İLE YAZABİLİRMİSİNİZ DÖVME YAPTIRICAMDA… teşekkürler adımı soy adımı da göktürkçe yazarsanız sevinirim…


    Yorum yap!